Nederland staat op een Titanic-moment

Het was de nacht van 14 april op 15 april 1912 toen het helemaal mis ging. Het schip raakte rond 23.40 uur een ijsberg en verdween iets meer dan tweeënhalf uur later, om 02:20 uur, volledig in het ijskoude water van de Atlantische Oceaan. Het is het verhaal dat we allemaal kennen: hoe de Titanic ten onder ging. 

Er is alleen een ding wat weinig mensen weten. Een van de redenen waarom de Titanic de ijsberg te laat zag was niet omdat de zee zo heftig was, maar omdat de zee te kalm was. Geen golven die tegen het ijs sloegen, geen schuimrand die gevaar liet zien. Juist de rust maakte het gevaar onzichtbaar. Dit is, denk ik, de beste metafoor in aanloop naar Prinsjesdag 2026 voor Nederland. 

Wij leven namelijk ook in een tijd waarin de oppervlakte soms bedrieglijk rustig oogt. De terrassen zitten vol, Schiphol draait, de huizenprijzen stijgen, en de werkloosheid blijft laag. Onder die ogenschijnlijke rust is het echter zo dat we enorme platen van de wereldeconomie over elkaar heen schuiven, zonder dat we dat nog echt voelen. En precies daarom wordt deze Prinsjesdag geen gewone Prinsjesdag. Niet omdat de Gouden Koets ineens anders rijdt of omdat de Miljoenennota dikker of dunner is, maar omdat Nederland voor het eerst in lange tijd een begroting moet presenteren in een wereld waarin bijna niets nog voorspelbaar is, én met een kabinet dat niet eens zeker weet of het zijn plannen politiek door de Tweede Kamer krijgt.

Waarom deze Prinsjesdag geen gewone Prinsjesdag is

Wat je waarschijnlijk gaat zien in de Miljoenennota is een klassieke reflex:

• koopkrachtreparaties om de pijn van inflatie te verzachten

• investeringen in woningbouw die structureel te traag blijven

• subsidies en fiscale schuifjes om gedrag te sturen

• voorzichtig begrotingsbeleid om markten gerust te stellen

Op papier ziet dat er rationeel uit. Maar het onderliggende probleem is dat de overheid steeds meer reageert op symptomen, terwijl de oorzaken internationaal en systemisch zijn. We proberen inflatie nationaal te bestrijden die globaal wordt veroorzaakt. We willen woningprijzen oplossen met beleid, terwijl schaarste deels een demografisch en kapitaal gedreven fenomeen is.  We sturen op koopkracht, terwijl productiviteit achterblijft. Het is alsof je de temperatuur in je huis probeert te regelen terwijl iemand anders de thermostaat bedient. En onder al die plannen hangt één grote vraag: hoeveel hiervan overleeft de politieke realiteit? 

Elke maatregel moet opnieuw onderhandeld worden. Elke begrotingsregel is een tijdelijke coalitie. Dat maakt de Miljoenennota dit jaar minder een routekaart en meer een verzameling scenario’s die mogelijk werkelijkheid zullen zijn. Deze Miljoenennota vertelt niet alleen iets over belastingschijven of koopkrachtplaatjes, maar iets veel groters: hoe Nederland probeert controle uit te stralen in een tijdperk waarin controle zelf schaars is geworden. Dat is echt een fundamentele verandering die we nu meemaken. We zijn nu een land waarin begrotingen niet langer het eindpunt van politieke onderhandelingen zijn, maar juist het begin.

Met een wereld in chaos, wat kan een nationale overheid dan eigenlijk nog?

De econoom Adam Tooze noemt deze tijd een "poly crisis": meerdere mondiale crises die niet los van elkaar bestaan, maar elkaar versterken. Oorlog beïnvloedt energieprijzen. Energieprijzen beïnvloeden inflatie. Inflatie beïnvloedt rente. Rente beïnvloedt woningprijzen. Woningprijzen beïnvloeden politieke onvrede. Politieke onvrede beïnvloedt verkiezingen. En verkiezingen beïnvloeden vervolgens weer economisch beleid.

Misschien moeten we daarom ook eerlijker worden over wat onze nationale politiek nog wél kan realiseren. De overheid kan de wereldeconomie niet stilzetten. Geen enkel kabinet kan oorlogen wegstemmen, inflatie volledig beheersen of mondiale spanningen oplossen. Maar wat een land wél kan doen, is zorgen dat het sterk genoeg is om schokken op te vangen. En daar ligt misschien wel de echte opdracht van deze Prinsjesdag.

Niet doen alsof Nederland onaantastbaar is, maar bouwen aan een economie die tegen een stoot kan. Energie onafhankelijk worden, zodat wij de klappen van een energiecrisis niet meer voelen. Strategische autonomie nastreven, zodat wij weer onze eigen route kunnen gaan bepalen. Meer investeren in kennis, innovatie, energiezekerheid en productiviteit in plaats van alleen koopkrachtreparaties en incidentpolitiek. Want uiteindelijk is dat de paradox van deze tijd: juist in een wereld vol onzekerheid wordt langetermijndenken belangrijker dan ooit.

Wat het kabinet kan leren van de Titanic

Daarom moeten we, denk ik, terugdenken aan die Titanic. Niet omdat Nederland ten onder dreigt te gaan, maar omdat het verhaal laat zien hoe gevaarlijk schijnzekerheid kan zijn. De grootste fout van de Titanic was niet dat het schip een ijsberg raakte. De grootste fout was dat men dacht dat het schip überhaupt niet kón zinken. Dat is precies de mentale luxe die Nederland kwijtgeraakt is.

Prinsjesdag 2026 wordt daarom geen gewone presentatie van plannen. Het wordt een stresstest van onze bestuurlijke volwassenheid. Een test van de vraag of Nederland kan omgaan met een wereld die grilliger, harder en onvoorspelbaarder is geworden. En misschien is dat uiteindelijk de belangrijkste conclusie van allemaal: dat we moeten stoppen met verlangen naar de oude wereld van permanente stabiliteit, en moeten beginnen met bouwen aan een land dat ook in instabiliteit overeind blijft. Niet door harder te roepen dat alles onder controle is. Maar door eindelijk serieus te investeren in wat ons écht weerbaar maakt wanneer dat niet zo is.

Jona van Loenen inhuren? Sprekershuys zorgt voor de juiste match tussen spreker, thema en publiek. Al meer dan 12,5 jaar verbinden wij sprekers en dagvoorzitters aan events met impact

• Een zorgvuldig samengesteld netwerk van sprekers en dagvoorzitters
• Persoonlijk advies en begeleiding, van eerste aanvraag tot evaluatie achteraf
• Voorloper in talent: wij scouten actief nieuw en aanstormend talent
• Jouw sparringspartner met een sterk netwerk in de eventbranche
• Talent management via YOU Agency
• Sterke partners: Event Inspiration, MHB, GVE & G14